ރައީސް ޢަބްދުﷲ ޔާމީންގެ ވެރިކަމުގެ ދައުރު (2013-2018) ދިރާސާކުރާ އިރު، ފެންނަނީ އެކި ގޮތްގޮތަށް ތަފްސީރު ކުރެވޭ ފަދަ ސިފަތަކެކެވެ. އެ މަނިކުފާނުގެ ވެރިކަމުގައި ގައުމީ ތަރައްގީގެ ބޮޑެތި މަޝްރޫޢުތަކެއް ފެށިގެން ދިޔަ އިރު، ބާރު ނަހަމަ ގޮތުގައި ބޭނުންކު ރެއްވިކަމުގެ ސީރިއަސް ތުހުމަތުތަކެއް ވަނީ ކުރެވިފަ އެވެ. މިކަންކަމުގެ ސަބަބުން، އެ މަނިކުފާނުގެ ވެރިކަމުގެ ދައުރަކީ، މިއަދު ވެސް ރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ މައިދާނުގައި ފުންކޮށް ބަލައި، ވިސްނާ ފިކުރު ހިންގަން ޖެހޭ މުހިންމު ދައުރެއްގެ ގޮތުގައި ފާހަގަކުރެވެ އެވެ.
ތަރައްޤީގެ ބޮޑެތި މަޝްރޫޢުތަކާއި، ނާޖާއިޒު ބާރުގެ ބޭނުން ހިފުމުގެ ތުހުމަތުތައް އެކުލެވޭ މި ދައުރުން، ތަފާތު ދެކޮޅު ފެނިގެންދާ ސިފަތަކެއް ވަނީ ފާޅުވެފަ އެވެ.
އަނިޔާވެރިކަމުގެ ސިފަތަކާއި މުއައްސަސާތައް ބަލިކަށި ކުރެއްވުމަށް ރައީސް ޔާމީން މަސައްކަތް ކުރެއްވި ގޮތްތަކާއި، ބާރުވެރިކަން މަރުކަޒުކޮށް، ސިޔާސީ އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކަށް ފިއްތުންތައް ކުރިމަތިކުރި ލީޑަރުންގެ ޢަމަލުތަކާ ރައީސް ޔާމީނާ ގުޅުވައި ސިފަކުރެވިފައިވެ އެވެ. ފާޑުކިޔާ ފަރާތްތަކުން ހާމަކުރަނީ، އެމަނިކުފާނު ޑިމޮކްރެޓިކް މުއައްސަސާތައް ބަލިކަށިކުރެއްވި ކަމަށެވެ. މީގެ އިތުރުން ވެސް އެމަނިކުފާނުގެ ސަރުކާރުން ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ މިނިވަ ންކަމަށް ނުފޫޒު ފޯރުއްވައި، އެ ދާއިރާ ބަލިކަށި ކުރެއްވިކަމުގެ ތުހުމަތުތައް ވެސް އެފަދަ ފަރާތްތަކުން އުފުއްލަވައެވެ. ޚާއްޞަކޮށް، ސުޕްރީމް ކޯޓަށް ނުފޫޒު ފޯރުއްވައި، 2018 ވަނަ އަހަރު ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު އިޢުލާން ކުރެއްވުމާއި، އެ ދުވަސްވަރު ފަނޑިޔާރުންނަށް ދަޢުވާކޮށް، އިދިކޮޅު ސިޔާސީ ފަރާތްތަކުގެ އަޑުތައް އެއްކޮށް ކަނޑުވައި ލެއްވިކަން ފާހަގަކުރެވެ އެވެ.
މީގެ އިތުރުން، ސިޔާސީ އިދިކޮޅު ފަރާތްތައް ޖަލަށް ލެއްވުމަށް ރައީސް ޔާމީންގެ އެއްވެސް ފަސްޖެހިވަޑައިގަތުމެއް ނެތެވެ. މިގޮތުން، އެމަނިކުފާނުގެ ބޭބޭފުޅު އަދި ކުރީގެ ރައީސް މައުމޫނު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމު އިސްތިސްނާ ނުކުރައްވަ އެވެ. ސިޔާސީ ގޮތުން ވާދަވެރިވެދާނެ ކަމަށް އެ މަނިކުފާނަށް ބެއްލެވުނު ހުރިހާ ބޭފުޅުން ޤާނޫނީ އުސޫލުތަކާ ޚިލާފަށް ހައްޔަރުކޮށް، އެ ބޭފުޅުންގެ މައްޗަށް އެކިއެކި ދަޢުވާތައް އުފުއްލެވި އެވެ.
މިއީ އެމަނިކުފާނު ނާޖާއިޒު ބާރުގެ ބޭނުން ކުރެއްވިކަން ވަރަށް ސާފުކޮށް ދައްކުވައިދިން ކަމެކެވެ. މިފަދަ ކަންކަމަކީ ހުޅުވާލެވިފައިވާ ދިމިޤްރާޠީ ނިޒާމެއްގައި ވެރިކަން ކުރާ ފަރާތުން އަމަލުކުރާނެ އުސޫލުތަކެއް ނޫނެވެ. އަދިކިއެއްތަ، މިއީ ޚިޔާލުފާޅުކުރުމުގެ މިނިވަންކަމާއި ގާނޫނު އަސާސާއިން ރައްޔިތުންނަށް ލިބިދީފައިވާ އަސާސީ މިނިވަންކަމަށް ހުރަސްއެޅުއްވުމެވެ.
އެމްއެމްޕީއާރްސީ އާއި "ސްޓީލިން ޕެރަޑައިސް"
ރައީސް ޔާމީންގެ ވެރިކަމުގައި ފެނިގެން ދިޔަ އެންމެ އަނދިރި ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނެނީ އެމްއެމްޕީއާރްސީގެ ކޮރަޕްޝަންގެ މައްސަލަ އެވެ. އެ މައްސަލަ ހާމަވީ އަލްޖަޒީރާގެ ތަޙްޤީގެއް ކަމަށްވާ "ސްޓީލިނ ޕެރަޑައިސް" އިންނެވެ. މި ކޮރަޕްޝަން ސްކީމުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ މާކެޓިންގ އެންޑް ޕަބްލިކް ރިލޭޝަންސް ކޯޕަރޭޝަން (އެމްއެމްޕީއާރްސީ) އިން 90 މިލިއަނަށް ވުރެ ގިނަ ޑޮލަރު ދައުލަތަށް ގެއްލޭގޮތަށް ބޭނުންކޮށްފައިވާ ކަމަށް ތުހުމަތު ކުރެވުނެވެ. ކޯޓުގައި ދެވުނު ހެކިބަސްތަކުގައި ރައީސް ޔާމީންގެ މައްޗަށް އެކަމުުގެ ބޮޑެތި ތުހުމަތުތަކެއްކޮށްފައިވެ އެވެ.
ކުރީގެ މަޖިލިސް މެންބަރު އަޙްމަދު ނާޒިމް ވިދާޅުވެފައިވަނީ ރައީސް ޔާމީން މި ސްކެންޑަލް "އުފައްދަވައި ބެލެހެއްޓެވީ" އެމަނިކުފާނުގެ ކެމްޕެއިން ދަރަންޏަށް ފައިސާ ދެއްކުމަށް ކަމަށެވެ.
ރަސްމީ އޮޑިޓް ރިޕޯޓްތަކުން ދައްކާގޮތުން، އެފައިސާ ދައުރުކުރީ އެސްއޯއެފް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ނަމަކަށް ކިޔާ ޕްރައިވެޓް ކުންފުންޏެއް މެދުވެރިކޮށެވެ. އެއީ ދައުލަތުގެ އެތައް މިލިއަން ޑޮލަރެއް ނަހަމަގޮތުގައި ބަހާލި ސިއްރު ކުންފުންޏެކެވެ. އެމްއެމްޕީއާރްސީގެ މުޢާމަލާތްތަކުގެ ތެރޭގައި ބައެއް ފަޅު ރަށްތައް ހެދިފައިވާ އުސޫލުތަކާއި ޚިލާފަށް ކުއްޔަށް ދޫކުރުމުގެ މައްސަލަތައް ހިމެނެއެވެ. މިރަށްތައް ދޫކޮށްފައިވަނީ ހާމަކަންބޮޑު ވާދަވެރި އުސޫލުތަކުގެ ބޭރުން ރިޝްވަތަށް މަގުފަހިވާ ގޮތަށެވެ. އެއީ ސީރިއަސް ޤާނޫނީ މައްސަލަތަކެކެވެ.
މިކަމުގެ ސަބަބުން ރައީސް ޔާމީންގެ މައްޗަށް ރައްޔިތުންގެ އިތުބާރު ގެއްލިގެންދިޔައެވެ. "ސްޓީލިންގ ޕެރަޑައިސް" ރިޕޯޓުން، ދައުލަތުގެ މުއައްސަސާތައް ނަހަމަ ގޮތުގައި ބޭނުންކޮށްފައިވާ ގޮތާއި، ފަނޑިޔާރުންނާއި އޮފިޝަލުންނަށް ރިޝްވަތު ދީފައިވާ ގޮތާއި، އަދި ބާރާއި މުއްސަނދިކަން އެންމެ މަތީ ފެންވަރުގައި ނުރައްކާތެރި ގޮތަކަށް ގުޅިފައިވާމިންވަރު ވަރަށް ބޮޑަށް ހާމަކޮށްދިނެވެ. ދެހާސް ބާވީހުގައި ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ރައީސް ޔާމީންގެ މައްޗަށް މަނީ ލޯންޑަރިން އާއި ރިޝްވަތު ޤަބޫލު ކުރުމުގެ ދަޢުވާ ސާބިތުކޮށް، އެމަނިކުފާނަށް 11 އަހަރުގެ ޖަލު ޙުކުމަކާއި 5 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ޖޫރިމަނާއެއް ކަނޑައެޅުއްވި އެވެ.
މި ޙުކުމްގެ މައިގަނޑު މައްސަލައަކީ އާރަށް ކުއްޔަށް ދޫކުރުމާ ގުޅޭގޮތުން 1 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ރިޝްވަތެއް އެ މަނިކުފާނު ޤަބޫލުކުރެއްވި ކަމުގެ ދަޢުވާ އެވެ.
ނަމަވެސް، ޤާނޫނީ ގޮތުން މިކަމުގެ ނިމުމެއް ނަ އެވެ. މިދިޔަ އަހަރުގެ އޭޕްރީލް މަހު، ހައިކޯޓުން މި ޙުކުމް ބާޠިލުކުރި އެވެ. އެއީ މައްސަލަ ބެއްލެވި ގޮތުގައި ސީރިއަސް އިޖުރާޢީ މައްސަލަތަކެއް ހުރިކަން ފާހަގަ ކުރައްވަމުންނެވެ. މީގެ އިތުރުން، އެމްއެމްޕީއާރްސީއާ ގުޅުންހުރި އެހެން މަނީ ލޯންޑަރިންގގެ ދަޢުވާއަކާ ގުޅިގެން މީގެ ކުރިން އެމަނިކުފާނުގެ މައްޗަށް ކޮށްފައިވާ ފަސް އަހަރުގެ ޖަލު ޙުކުމެއްވެސް 2021 ވަނަ އަހަރު ސުޕްރީމް ކޯޓުން ބާޠިލުކޮށްފައިވެ އެވެ.
ޤާނޫނީ ޙުކުމްތައް މިފަދައިން ތަކުރާރުކޮށް ބަދަލުވުމުގެ ސަބަބުން ސިޔާސީ ދެކޮޅުވެރިކަން އިތުރުވެގެން ދިޔަ އެވެ. އެއް ބަޔަކު އެއީ ޢަދުލު އިންސާފުގެ ކާމިޔާބީއެއް ކަމުގައި ދެކެނުއިރު، އަނެއް ބަޔަކަށް ގަބޫލު ކުރެވުނީ އެއީ ޖަވާބުދާރީވުމުގައި މުއައްސަސާތަކުގެ ބަލިކަށިކަން ދައްކުވައި ދިން ކަމެއްގެ ގޮތުގަ އެވެ.
ކޮރަޕްޝަނާއި ސިޔާސީ ނުފޫޒު
އެމްއެމްޕީއާރްސީގެ ބޮޑު ވައްކަމުގައި ރައީސް ޔާމީންގެ ބައިވެރިވުން ހަމައެކަނި ނިޒާމީ ދޯހަޅިކަމަށް ވުރެ ފުޅާކަމަށް ފާހަގަކުރެވެއެވެ. ތަހުގީގުތަކުންނާއި ހެކިބަސްތަކުން ހާމަވާގޮތުގައި، އެމަނިކުފާނުގެ ސަރުކާރުގައި ދައުލަތުގެ ނިޒާމު ބޭނުން ކުރެވިފައި ވަނީ ވަކި ފަރާތްތަކަށް މަންފާ ހޯދައިދިނުމަށާއި، ވިޔަފާރީގެ މުޢާމަލާތްތައް ހިންގުމަށާއި، ބައެއް ފަރާތްތަކަށް އިނާމު ދިނުމަށެވެ.
މިކަމުން ދައްކައި ދެނީ، އެމަނިކުފާނު ދައުލަތުގެ ފައިސާ ބޭނުން ކުރައްވާފައި ވަނީ ހަމައެކަނި އަމިއްލަފުޅު މަންފާއަކަށް ނޫންކަމެވެ. އެއީ ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ހިންގުނު ސިޔާސީ ނެޓްވޯކެއްގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ހިންގުނު ބޮޑު ޖަރީމާއެއްކަމުގައި ބެލެވެއެވެ. ހަމަ އެހެންމެ، އެމަނިކުފާނުގެ ވެރިކަމުގައި މަންފާ ލިބުނީ ކިހައި ފަރާތްތަކަކަށް ކިހާ ވަރަކަށްތޯ މިހާރު ވެސް ގިނަ ބަޔަކު ސުވާލު އުފައްދަ އެވެ.
ރައީސް ޔާމީންގެ ތަރައްޤީގެ ބޮޑެތި މަޝްތޫޢުތައް
ރައީސް ޔާމީނަކީ ހަމައެކަނި ކޮރަޕްޓް ވެރިއެއް ނޫންކަން ގަބޫލު ކުރަން ޖެހެ އެވެ. އެމަނިކުފާނު ވަނީ ބޮޑެތި ގައުމީ ތަރައްޤީގެ މަޝްރޫއުތައް ވެސް ހިންގަވާފަ އެވެ.
އެގޮތުން އެމަނިކުފާނުގެ ވެރިކަމުގައި ސިނަމާލެ ބްރިޖް (ޗައިނާ–މޯލްޑިވްސް ފްރެންޑްޝިޕް ބްރިޖްގެ ނަމުން ވެސް މަޝްހޫރު) ނިންމައި، މާލެއާއި ކައިރި ރަށްތައް ގުޅުވައިލެއްވި އެވެ.
ޚާއްސަކޮށް ހުޅުމާލޭގައި، ޗައިނާގެ އެހީތެރިކަމާއެކު، ބޮޑެތި ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މަޝްރޫއުތައް ކުރިއަރުވައި ހިންގެވިއެވެ.
ޗައިނާގެ ލޯނުގެ އެހީގައި ވެލާނާ އިންޓަރނޭޝަނަލް އެއާޕޯޓްގެ ރަންވޭ ބޮޑުކޮށް، ފަތުރުވެރިކަމުގެ ކެޕޭސިޓީ އިތުރުކުރެއްވިއެވެ.
އަދި 25 ބުރީގެ "ސްކައިސްކްރޭޕާ" ހޮސްޕިޓަލެއް ކަމަށްވާ ދަރުމަވަންތަ ހޮސްޕިޓަލް ބިނާކުރުމުގެ މަސައްކަތްވެސް އެމަނިކުފާނުގެ ވެރިކަމުގައި ކުރެއްވިއެވެ. އެއީ ސިއްޙީ ދާއިރާގައި ކުރެވުނު މުހިންމު އިންވެސްޓްމެންޓެކެވެ.
މި މަޝްރޫއުތަކުގެ ސަބަބުން ރާއްޖެއަށް މުހިންމު ނިޒާމީ އުމްރާނީ ތަރައްޤީތަކެއް ލިބިގެން ދިޔަ އެވެ. ބޯހިޔާވަހިކަމާއި ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރަނގަޅު ކުރުމަށްޓަކައި ދުރުވިސްނޭ ރޭވުންތަކަކާއެކު ފުރިހަމަ ޞިއްޙީ ނިޒާމެއް ގާއިމު ކުރެވުނެވެ. ގިނަ ޢަދަދެއްގެ މަގުތައް ތަރައްޤީކޮށް، ޢާންމު ރައްޔިތުންނަށް ބޯހިޔާވަހިކަން ފޯރުކޮށް ދިނުމަށްޓަކައި ބިނާކުރެވުނު އުސް ޢިމާރާތްތަކާއި، ޒަމާނީ ފެންވަރުގެ ހޮސްޕިޓަލްތަކަކީ ރައީސް ޔާމީންގެ ވެރިކަމުގައި ގެނެސްދެއްވުނު ހަޤީޤީ ބަދަލުތަކުގެ ފާޅުކަންބޮޑު ހެކިތަކެކެވެ.
ޖިއޯޕޮލިޓިކަލް ގޮންޖެހުންތަކާއި، ދަރަނީގެ ކަންބޮޑުވުން، އަދި ޗައިނާގެ ގުޅުން
ނަމަވެސް، މިފަދަ ތަރައްޤީތަކަށް ދިވެހިން ބޮޑެތި އަގުތަކެއް ދައްކަން ޖެހިފައިވެއެވެ. ރައީސް ޔާމީންގެ އުމްރާނީ ތަރައްޤީގެ ގިނަ މަޝްރޫއުތައް ހިންގާފައިވަނީ ޗައިނާގެ ލޯނުތަކުންނެވެ. މި ލޯނުތަކުގެ ސަބަބުން ބޮޑެތި މަޝްރޫއުތައް ހިންގުމަށް މަގުފަހިވި ނަމަވެސް، އެކަމުގެ ސަބަބުން ދިވެހިރާއްޖެއަށް ބެއިޖިން އަށް އޮތް ބަރޯސާވުން އިތުރުވެގެން ދިޔަ އެވެ. އަދި މިކަމުގެ ސަބަބުން ދައުލަތުގެ މިނިވަންކަން ގެއްލިދާނެކަމުގެ، ނުވަތަ ބޮޑު ދަރަނީގެ އަނދަވަޅަކަށް ގައުމު ވެއްޓިދާނެކަމުގެ ކަންބޮޑުވުން ވަނީ އުފެދިފަ އެވެ.
މީގެ އިތުރުންވެސް، ދުރުވިސްނުމެއްނެތި ކުރެވުނު މިފަދަ ގައުމީ ތަރައްޤީގެސަބަބުން ރާއްޖެ ޖިއޯޕޮލިޓިކަލް ނުރައްކަލަކާ ލާމެހިގެން ދިއުމުގެ ފުރުސަތު ހުޅުވިގެން ދިޔަކަމީ ހިތާމަކުރަން ޖެހޭކަމެކެވެ.
ރައީސް ޔާމީންގެ ވެރިކަމުން ދިވެހިން ދަސްކުރަން ޖެހޭ ފިލާވަޅު
ރައީސް ޔާމީންގެ ވެރިކަމުގެ ދައުރަކީ، ހިންމަތާއި ދަހިވެތިކަމާއި، ވަޢުދުތަކާއި ގޮންޖެހުންތަކުން ފުރިފައިވާ ދައުރެކެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ވެރިކަމުގެ ތެރެއިން މި ފާހަގަކުރެވުނު، އުމްރާނީ ތަރައްޤީއަށް އިސްކަންދެއްވުމުގެ ސަބަބަކީ، ކޮރަޕްޝަނާއި މުއައްސަސާތައް ބަލިކަށިވެ ނުރައްކާތަކަށް ލޯމަރާލެވިދާނެ ގޮތެވެ.
އެމްއެމްޕީއާރުސީގެ ބޮޑު ކޮރަޕްޝަން ސްކެންޑަލާއި، އެމަނިކުފާނުގެ މައްޗަށް ކުރެވުނު ޝަރުޢީ ޙުކުމްތަކާ ގުޅިގެން ހިނގި ޤާނޫނީ މައްސަލަތަކުން އެމަނިކުފާނުގެ ކާމިޔާބީތަކުގެ މައްޗަށް ވަނީ ހިޔަނި އެޅިފައެވެ.
ޔާމީންގެ ވެރިކަމުގައި މާލެއާއި ރާއްޖޭގެ އެހެން ކަންކޮޅުތަކަށް އައިސްފައިވާ ތަރައްޤީގެ ބަދަލުތަކާ ދެކޮޅު ހެދޭނެ ކަމަކަށް ގަބޫލުނު ކުރެވެ އެވެ. ފެންނަން ހުރި ބްރިޖުތަކާއި، ހޮސްޕިޓާތަކާއި، ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މަޝްރޫޢުތަކަކީ އެ ވެރިކަމުގެ ތަރިކަތަކުގެގޮތުގައި ފާހަނގަކުރެވޭ ކަންކަމެވެ. ނަމަވެސް، މި ތަރައްޤީ ގެނެވުނީ ޑިމޮކްރެޓިކް މިންގަނޑުތަކާ ހިލާފުވެ، އަޚްލާޤީ ނަޒަރަކުން ބަލާއިރު އެކަށީގެން ނުވާ މުޢާމަލާތްތައް ހިންގައި، އަދި ދައުލަތުން ބޮޑު ދަރަންޏެއް އުފުލައިގެން ކަމަށްވާނަމަ، އޭގެ ސަބަބުން ލިބުނު ފައިދާއަށްވުރެ ބޮޑު ގެއްލުމަކާ ކުރިމަތިލާން ޖެހިދާނެއެވެ. އެގޮތުން މިއަދު ދިވެހިރާއްޖެއަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ ގޮންޖެހުންތައް ވަރަށް ސާފެވެ. އެއީ ހަމައެކަނި ފިޒިކަލް އިންފްރާސްޓްރަކްޗާ ބިނާކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، އަމާނާތްތެރިކަމާއި، ހާމަކަންބޮޑުކަމާއި، ޤާނޫނުގެ ވެރިކަމުގެ މަތީގައި ދައުލަތް ބިނާކުރުމުގެ މުހިންމު ކަމެވެ.
އެއާ ނުލައި، އެޅޭ ކޮންމެ ބްރިޖަކީ ހަގީގީ ގޮތުން ގުޅުވައިދޭ މަގެއްކަމުގައި ވިޔަސް، އެއީ ގައުމުގެ ކަރާމާތާއި އިސްތިގްލާލަށް ނުރައްކާވެ، ގައުމުގެ ހައިބަތު ގެއްލިގެން ދިއުމަށް މެދުވެރި ވެދާނެ ސަބަބެކެވެ