ޢަދުލު އިންސާފު ލަސްވުމަކީ ހަމައެކަނި މައްސަލަތައް ނުނިމި ގިނަވުމެއް ނޫނެވެ. އެއީ ހަގީގަތުގައި އިންސާފު ނައްތާލުމެވެ. ރާއްޖެއަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ އެންމެ ބޮޑު ނުރައްކަލުގެ ތެރޭގައި މިކަން ހިމެނެއެވެ. ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ މެންބަރު މައުރޫފު ޒާކިރު ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި، ރާއްޖެއަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ އެންމެ ބޮޑު އެއް މައްސަލައަކީ ޢަދުލު އިންސާފު ގާއިމު ނުވުމެވެ.
މިއީ ހަމައެކަނި ސިޔާސީ ބަހަނާއެއް ދެއްކެވުން ކަމަށް ބެލެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. އޭނާ މި ހާމަކުރައްވަނީ ވަރަށް ބޮޑަށް ކަންބޮޑުވާން ޖެހޭ މައްސަލައެއްގެ ވާހަކަ އެވެ. އެއީ ރައްޔިތުންގެ އިތުބާރު ގެއްލި، މުއައްސަސާތަކުގެ ހަގީގީ މަގުސަދު ކަމުގައިވާ އިންސާފު ގާއިމު ނުކުރެވޭ ނަމަ، ޤާނޫނީ ވެރިކަމުގެ އަސާސްތައް ނެތިން ދާނެ ވާހަކަ އެވެ.
ފަހުގެ ހާދިސާތަކުން ދައްކުވައި ދެނީ އޭނާގެ މި އިންޒާރުގައި ހަގީގަތް އެކުލެވޭ މިންވަރެވެ. ޖުޑީޝަލް ސަވިސް ކޮމިޝަން (ޖޭއެސްސީ) އިން ވެސް ވަނީ ޢަދުލު އިންސާފު ގާއިމުކުރާ ނިޒާމު ހުއްޓިފައިވާކަން ގަބޫލުކޮށްފަ އެވެ. ހަމައެކަނި ސިވިލް ކޯޓުތަކުގައި ވެސް އެތައް ހާސް މައްސަލަތަކެއް ހައްލު ނުވެ އެބަހުއްޓެވެ. އަދި އެ މައްސަލަތަކުގެ ތެރެއިން ގާތްގަނޑަކަށް 60 އިންސައްތަ މައްސަލަތައް ވަނީ މަޑުޖެހިފަ އެވެ.
ނަމަވެސް، މައްސަލަތައް ލަސްވުމަކީ މި މައްސަލައިގެ އެއްކޮޅެވެ. ޝަރުޢީ މިނިވަންކަން ނެތިދިއުން؛ ހާއްސަކޮށް އެންމެ މަތީ ކޯޓާ މެދު ރައްޔިތުންގެ އިތުބާރު ވަނީ މާ ބޮޑަށް ހީނަރުވެފަ އެވެ.
މި އަހަރު، ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ވަނީ ރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރުންގެ އަދަދު ހަތަކުން ފަހަކަށް ދަށްކުރުމަށް ފިޔަވަޅު އަޅައިފަ އެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން ޖޭއެސްސީ އިން ވަނީ ތިން ފަނޑިޔާރަކު ވަގުތުން ސަސްޕެންޑްކޮށްފަ އެވެ.
މި ނިންމުމަކީ ހަމައެކަނި މުއައްސަސާގެ "އިސްލާހީ" މަސައްކަތެއް ނޫން ކަމަށާއި، އެއީ ސިޔާސީ ބާރާ ގުޅިގެން ޝަރުޢީ ނިޒާމު ބައްޓަންކުރުމަށް ކުރެވުނު ސިޔާސީ މަސައްކަތެއް ކަމަށް ރާއްޖޭގެ އެތެރެއިންނާއި ރާއްޖެއިން ބޭރުގެ ފާޑުކިޔާ ފަރާތްތަކު ންވެސް ވަނީ އިންޒާރު ދީފައެވެ. ފަނޑިޔާރުން ވަކިކުރުމުގެ ކަންކަމުގައި ދެފުށްފެންނަ އުސޫލުތަކާއި، ޤާނޫނީ ހައްގުތައް ރައްކާތެރިކޮށްފައި ނުވާ ކަމަށް ރިޕޯޓުތަކުން ދައްކަ އެވެ.
އެގޮތުން، އަޑުއެހުންތައް ކުރިއަށް ގެންދެވުނީ ސިއްރުކޮށްގެންކަމަށާއި، ފަނޑިޔާރުންނަށް އެބޭފުޅުންގެ ދިފާޢުގައި މަސައްކަތް ކުރުމުގެ ހައްގު ދީފައި ނުވާކަން ޚަބަރުތަކުން ވަނީ ސާފުވެފަ އެވެ. އަދި ވަކީލުންނަށް ވާހަކަ ދެއްކުމުގެ ފުރުސަތު ނުދީ ހިމޭން ކުރެވުނުއިރު، ނަހަމަ އަމަލުތަކާ ގުޅޭ ޤާނޫނީ މިންގަނޑުތައް ފާސްކުރެވިފައި ވާކަމަށް ޤަބޫލު ކުރެވެ އެވެ. ހައްގުތަކާ ބެހޭ އެއް ޖަމާއަތަކުން ސީދާ ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، މިފަދަ ހާދިސާތަކުން ރާއްޖޭގެ "ހައްގުތަކަށް އިހުތިރާމުކުރާ ޑިމޮކްރަސީއެއް" ގެ އަސާސްތަކަށް ނުރައްކާކުރެ އެވެ. ސަބަބަކީ، ކޯޓުތަކަށް ދެން ސިޔާސީ ނުފޫޒުން އެއްކިބާވެގެން މަސައްކަތް ނުކުރެވޭނެތީ އެވެ.
ބޭރުން މިކަންކަން ބަލަމުންދާ އާދައިގެ ރައްޔިތުންގެ ހިތްތަކުގައި މިފަދަ ކަންކަމުގެ ސަބަބުން ބިރުވެރި ސުވާލުތަކެއް އުފެދެއެވެ. ސުޕްރީމް ކޯޓަށްވެސް ނުފޫޒު ފޯރުވޭ ނަމަ، ބާރެއް ނެތް މީހުން ރައްކާތެރިކުރާނީ ކޮންފަރާތަކުން ހެއްޔެވެ؟
ޢަދުލު އިންސާފު ލަސްވުމާއި، ހިންގުމުގައި ދިމާވާ އުނދަގޫތަކުގެ އިތުރުން ސިޔާސީ ނުފޫޒުތަކުގެ ދަށުގައިވާ ޝަރުޢީ ނިޒާމަކުން މައްސަލަތައް ހަމައެކަނި ލަސްކުރުމަށްވުރެ މާ ބޮޑެތި ގެއްލުންތަކެއް ދިމާވެއެވެ. އެއީ ދައުލަތާއި ރައްޔިތުންގެ މެދުގައި އޮންނަ އިޖުތިމާޢީ އެއްބަސްވުން ނެތިކޮށްލުމެވެ. އިންސާފު ލިބޭނެކަމަށް ރައްޔިތުންނަށް އިތުބާރު ނުކުރެވޭ ނަމަ، އެއީ ކޮންފަދަ ނަތީޖާއަކަށް ވެގެންދާނެ ބާވަ އެވެ؟
ޢަދުލު އިންސާފުގެ މިންގަނޑުތަކެއް ނެތި ނުވަތަ ހޯދަން ދަތި ކަމަކަށް ވާހިނދު، ފަރުދުން ކޯޓުތަކަށް ބަލާނީ އިންސާފު ހޯދާނެ ތަނެއްގެ ގޮތުގައެއް ނޫނެވެ. ބަދަލުގައި އެމީހުން ދެކޭނީ އެއީ ވަގުތު ބޭކާރުކުރާ ނުވަތަ ނުރައްކާތެރި ތަނެއްގެ ގޮތުގައެވެ. މިއީ ރަނގަޅަށް ނިންމާފައިވާ ޝަރުޢީ ނިންމުންތަކަށް އޮންނަ އިހުތިރާމު ވެސް ކުޑަވާ ކަމެކެވެ.
ޢަދުލު އިންސާފު ޤާއިމުކުރުމުގައި، ބައެއް މައްސަލަތައް އެތައް އަހަރަކަށް ދިގުދެމިގެންދާއިރު، ނުފޫޒުގަދަ ނުވަތަ ގުޅުންބޮޑު ފަރާތްތަކާ ގުޅުންހުރި މައްސަލަތައް އަވަސްކަމާއެކު ނިންމައިލެވުމަކީ ޤާނޫނުގެ ކުރިމަތީގައި ހަމަހަމަކަން ނެތްކަން ހާމަވާ ކަމެކެވެ. އާދައިގެ ރައްޔިތުންނަށް ޢަދުލު އިންސާފު ލިބުން ލަސްވެ، ދަތިތަކާ ކުރިމަތިލާން ޖެހެމުންދާ އިރު، ނުފޫޒު ގަދަ ފަރާތްތަކަށް ޤާނޫނީ ފިޔަވަޅުތަކުން ސަލާމަތްވެވުން ނުވަތަ ޤާނޫނީ ނަތީޖާތަކަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމުގެ ފުރުސަތު ލިބިގެން ދިޔުމަކީ ޢަދުލު އިންސާފުގެ ނިޒާމުގެ ހަމަހަމަކަމާ މެދު ސުވާލު އުފެދި، އާންމުންގެ އިތުބާރު ގެއްލިގެން ދާނެ ކަމެކެވެ.
ސިޔާސީ ނުފޫޒަށް ބޯލަނބައި ކޯޓު ނިޒާމަކަށް ނަހަމަ ގޮތުގައި ބާރުގެ ބޭނުން ކުރުން ހުއްޓުވައެއް ނުލެވޭނެ އެވެ.
ޝަރުޢީ މިނިވަންކަން ވަރުގަދަކޮށް ދެމެނެހެއްޓޭނަމަ، ޤާނޫނު އަސާސީގެ ރައްކާތެރިކަމާއި، ރައްޔިތުންގެ ހައްގުތަކާއި، ޖަވާބުދާރީވުމުގެ އުސޫލުތަކުގެ ބާރު ކެނޑިގެންދާ ނެ އެވެ.
އިންވެސްޓަރުންނާއި ބޭރުގެ ވިޔަފާރިވެރިން ބޭނުން ވާނީ ލަފާ ކުރެވޭ، އިންސާފުވެރި، އަދި ޤާނޫނީ ވެރިކަން ހިނގާ މާހައުލެކެވެ. ޝަރުޢީ ނިޒާމުގެ އިތުބާރު ގެއްލިފައިވާ ނަމަ، ރާއްޖޭގެ ތަރައްގީގެ މުހިންމު މަސައްކަތްތަކަށް ހުރަސް އެޅި، އިތުބާރު ކުޑަވާނެ އެވެ.
ހަމައެކަނި ޤާނޫނުތައް އިސްލާހުކުރުމަށްވުރެ ބޮޑަށް، ރައްޔިތުންގެ އިތުބާރު އަލުން ބިނާކުރުމަކީ މުހިންމުކަމެކެވެ. ބައެއް ފަރާތްތަކުން ދެކޭ ގޮތުގައި، ކޯޓުތަކުގެ އުސޫލުތަކަށް ބަދަލު ގެނެސް، މައްސަލަތައް ގިނަވުން ހުއްޓުވުން ފަދަ މުއައްސަސީ އިސްލާހުތަކަކީ މިހާރު ކުރިމަތިލާންޖެހިފައިވާ މައްސަލަތައް ހައްލުކުރުމަށް ފުދޭނެ ކަންކަމެވެ. ނަމަވެސް، ފަހުގެ ހާދިސާތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި، ޝަރުޢީ މިނިވަންކަމާއި ޖަވާބުދާރީވުން ކަށަވަރު ނުކުރެވޭ ނަމަ، ހަމައެކަނި އޮނިގަނޑަށް ގެނެވޭ ބަދަލުތަކަކުން ހަގީގީ ހައްލެއް ނުލިބޭނެ އެވެ.
ރާއްޖެއަށް ހަގީގީ ޢަދުލު އިންސާފު ލިބިދިނުމަށްޓަކައި، މުހިންމު ފިޔަވަޅުތަކެއް އަޅަންޖެހެއެވެ. އެގޮތުން ފަނޑިޔާރުންނާ ދެކޮޅަށް އަޅާނެ ކޮންމެ ތަދީބީ ނުވަތަ ވަކިކުރުމުގެ ފިޔަވަޅެއްވެސް ބައިނަލްއަޤްވާމީ މިންގަނޑުތަކާ އެއްގޮތް ވާން ޖެހޭނެ އެވެ.
މިކަމަށްޓަކައި، ފުރިހަމަ ދެފުށްފެންނަ އުސޫލުތަކެއް ޤާއިމުކު ރުމާއި، ދިފާޢުވުމުގެ ފުރުސަތު ދިނުމާއި، އާންމުންނަށް ޤަބޫލު ކުރެވޭ ފަދަ ހަގީގީ ސަބަބުތަކެއް އޮންނަން ވާނެ އެވެ. ޤާނޫނީ ދާއިރާގެ މުވައްޒަފުން ތަމްރީނު ކުރުމުން ފެށިގެން، އިދާރީ އިސްލާހުތައް ގެނެސް، މައްސަލަތައް ގިނަވުން ހުއްޓުވައި، ސިވިލް މައްސަލަތައް އަވަހަށް ހައްލު ކުރެވޭނެކަން ކަށަވަރު ކުރުމަށް މަސައްކަތްތަކެއް ކުރަން ޖެހެ އެވެ.
ކޮންމެ މުޖުތަމަޢެއްގެ ވެސް ކުރިއެރުމާއި، ހަމަޖެހުމާއި، ދެމެހެއްޓެނިވި ތަރައްޤީއަށްޓަކައި އެންމެ އަސާސީ ދެ ސިފަ އަކީ އިހުލާސްތެރި ހިތްވަރާއު ނަޒާހަތްތެރިކަމެވެ. މި ދެ ސިފަ އަކީ، ފަރުދުންގެ އަމިއްލަ ދިރިއުޅުމުގައި ވެސް އަދި މުޖުތަމަޢުގެ ބޮޑެތި ކަންކަން ހިންގުމުގައި ވެސް ނުހަނު މުހިންމު ދައުރެއް އަދާކުރާ ދެ ސިފަ އެވެ. ޚާއްޞަކޮށް، ޢަދުލު އިންސާފު ޤާއިމުކުރުމާއި، ޖަވާބުދާރީ ކުރުމުގެ ނިޒާމުތައް ވަރުގަދަކުރުމުގައި ހިތްވަރާއި ނަޒާހަތްތެރިކަން މުހިންމު ރޯލެއް އަދާކުރެ އެވެ. މި ދެސިފަ އުނިވެއްޖެ ނަމަ، މުޖުތަމަޢުގެ އަސާސްތައް ބަލިކަށިވެ، އިތުބާރު ގެއްލި، ނުރައްކާތެރި ހާލަތްތަކާ ކުރިމަތިލާން ޖެހިދާނެ އެވެ.
އިހުލާސްތެރި ހިތްވަރަކީ ހަމައެކަނި ޖިސްމާނީ ބާރުގަދަ ކަމެއް ނޫނެވެ. އެއީ، ޙައްޤު ބަސް ބުނުމަށާއި، ބިރަކާ ނުލައި ދެކޮޅު ހެދުމަށް ބޭނުންވާ ނަފްސާނީ ކެރުމެވެ. ޚާއްޞަކޮށް، އިންސާފެއް ނެތް ކަންކަމާއި، ޙައްޤު ނޫން ކަންކަމާ ދެކޮޅަށް އަޑުއުފުލައި، އެކަމަށް އިންކާރު ކުރުމަށް ބޭނުންވާ ހިތްވަރަކީ މުޖުތަމަޢުގެ ކުރިއެރުމަށް އެންމެ ބޭނުންތެރި އެއް ސިފަ އެވެ. ވެރިންނާއި ޢާންމު ރައްޔިތުން ވެސް، އުނދަގޫ ނިންމުންތައް ނިންމުމަށާއި، ކޮރަޕްޝަނާއި އަނިޔާވެރިކަމާ ކުރިމަތިލުމަށް ހިތްވަރު ހުންނަން ޖެހެ އެވެ. ހިތްވަރު ނެތް މީހުންނަށް ދުވަހަކު ވެސް ޙައްޤު ވާހަކަ ދެއްކޭނެކަމަށް އުއްމީދު ކުރެވޭކަށް ނޯންނާނެ އެވެ. ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ނާޖާއިޒު ފައިދާ ނަގާ ފަރާތްތަކަށް މަގުފަހިވެ، އިންސާފުގެ ނިޒާމު ބަލިކަށިވެގެންދެ އެވެ.
ރާއްޖޭގައި ހިނގަމުންދާ އިންސާފެއް ނެތް ކަންކަމާ ދެކޮޅަށް ކެންދޫ ދާއިރާގެ މަޖިލިސް މެންބަރު މައުރޫފު ޒާކިރު އަޑުއުފުއްލަވާ އިރު، އެ ބޭފުޅާ މި ދައްކަވަނީ، ފުން އަދި އަވަސް ހައްލެއް ބޭނުންވާ މައްސަލަތަކުގެ ވާހަކަ އެވެ. އެއީ އިންސާފުވެރިކަމާއި، ޖަވާބުދާރީވުމާއި، އަދި ހަމަ ކޮންމެ ރައްޔިތަކަށްވެސް މިލްކުވާނެ ޝަރުޢީ ނިޒާމެއްގެ ވާހަކައެވެ. މިކަންކަމަށް ހައްލެއް ނުހޯދައި ދޫކޮށްލުމުން ލިބޭނެ ގެއްލުން މާ ބޮޑެވާނެއެވެ. އެހެންވެއްޖެ ނަމަ، ރާއްޖެ ވެގެން ދާނީ ފަރުދުންގެ އިންސާފު ކަށަވަރު ނުކުރެވޭ، މުޖުތަމައުގެ އިތުބާރު ގެއްލިފައިވާ، އަދި ޑިމޮކްރެޓިކް މުސްތަގުބަލަކަށް ނުރައްކާވެފައިވާ ޤައުމަކަށެވެ.
އެހެންކަމުން، މިއީ ހަމަ މިހާރުން މިހާރަށް ވެސް ފިޔަވަޅު އަޅަން ޖެހޭ ކަންކަމެވެ.